07 April 2009

İMAM İSMAİL CEVHERÎ

Cevherî bilinen ilk Türk ve İslam Dünyasının Fizik ve Hava şehididir.

Gazneliler Devleti’nin sınırları içinde Mâverâunnehir denilen Türk ülkesinin Farab (Otrar) şehrinde doğan Türk asıllı büyük bilim adamı Cevheri’nin babası Hamid oğlu İsmail’dir. Cevheri gençliğinden itibaren seyahati seven bir bilgin olarak tanınır. Arapça üzerine bilgisini artırmak için Irak ve Hicaza gitmiş ve  eski ve saf Arapça konuşan kabileler arasında yaşamıştır. Arap kültürü ve dili üzerine yaptığı geniş araştırmalardan sonra en büyük Arapça sözlüklerden birini Cevheri yazacaktır (Kitâbu’s–Sıhah veya es-Sıhah) yine o zamanın büyük bilim merkezlerini, Iranı ve Şamı ziyaret etti, oradaki bilginlerle ilişkiler kurdu. Diğer bilim dallarında çalışırken de bir yandan  zamanın hattatlarının en ünlüleriyle kıyaslanacak kadar bu sanata da hakim oldu.

İlâhiyat ve Edebiyat konularının yanında, Fizik, Tabii Bilimler ve Riyaziyeye  (Matematik) de merak sardı. Nihayet Horasan’da Nişabur şehrine yerleşerek Büyük Cami’de halka ve öğrencilere bilgilerini öğretmeye başladı. Müderrislik yaparken, Büyük Cami’nin de imamlık görevini yapıyordu. Dilbilgisi ve sözlük kitaplarını bu devrede yazdı. Güzel el yazısı ile yazdığı Kur’anları ve diğer eserlerini satarak hayatını kazanıyordu. Sıhah isimli önce Piri Mehmed, sonraları Vankulu tarafından Türkçeye çevrilen ve İbrahim Müteferrika matbaasının ilk kitabı olarak basılan kıymetli sözlüğü en tanınmış eseridir.

Fenle uğraştığı zamanlarda büyük kuşların kanat çırpmadan yükseklerden süzülerek uçuşlarında dikkatle izliyor ( Fiziğin Aerodinamik Dalı: Aerodinamik; hareket eden katı kütlelerin havayla etkileşimlerini inceleyen bilim dalıdır. Özellikle uçakların, roketlerin ve füzelerin havadaki hareketlerini belirleyen ilkeleri açıklar. Ayrıca otomobillerin, hızlı trenlerin, gemilerin tasarımıyla, köprülerin ve çok yüksek yapıların şiddetli rüzgara dayanabilecek biçimde inşa edilmeleriyle ilgilenir.) ve bugün maalesef elde olmayan hesaplar yapıyordu. Bir gün (M.S. 1002 veya 1010 yıllarında) Nişabur’daki Ulucamînin damına çıkarak halka şu hitapta bulundu :

"Ey ahali bu dünyada emsali bulunmayan bir eser keşfettim (Fiziğin Aerodinamik Dalı), gelecek insanlar için bir ilmi tasavvuru nasib olmadı".

Aerodinamiğin 1. Kurucusu Abbas Kasım İbn Firnas (? - 888) dır.

Fakat konum nazarı itibari ile bakıldığından Cevherî'ye herhangi bir çalışmasının gelmezi zor gözükmektedir. Yani Cevherî kendi çalışmaları sonucu bu kanıya varmıştır. Aerodynamics (aérodynamique, aerodynamisch) 1. Founder by Firnas

Toplanan halk hayretle imamı ve müderrislerini dinlediler, bazıları aklını kaybettiğini zannettiler. Vücudunu iplerle iki büyük satıh bağladı ve uçacağını ilan etti ve kendisini boşluğa bıraktı. Kanat satıhları maalesef Cevheri’yi taşımadılar, şiddetle yere çarparak vefat etti. Cevheri’nin bu hareketi, zamanında çok garip karşılanmıştır.

Ayrıca ilk Türk Fizik Şehididir. Çünkü yapmış olduğu ve çalışma asli itibari ile bir Fizik ve onun altdalı olan Aerodinamik Fiziğini ilgilendiren bir çalışmadır. Ayrıca yapmış olduğu kanatların nasıl bir mühendislik çalışması olduğu bilinmediğinden o konu ayrıca araştırılması gerekir.

Bu kanımızın delili: (Cevherî için)

1. "Ey ahali bu dünyada emsali bulunmayan bir eser keşfettim (Fiziğin Aerodinamik Dalı), gelecek insanlar için bir ilmi tasavvuru nasib olmadı".
2. Uçmak için bugünkü uçak kanatlarına benzeyen fakat hesaplamalar (sürtünme, havanın kaldırma gücü, yerçekimi gibi bilgilerin hesabı doğru bilinmediğinden kuşların uçuşu ile yapılan kıyaslama yeterli olamamış fakat bunun bir ilim dalı olduğunun farkına varmıştır.
3. Farkına varmakla kalmadığı gibi denemesini de yapmıştır.
4. Deneme sonucu hayatını kaybettiğinden yaptığı çalışmalar bizlere aktarılamamış olması onun bu bilimi fark etmesine ve 2. kurucusu olmasına mani değildir.
5. İlk uçuş çalışmaları MÖ. 2200'lerde başlamış olmasına rağmen bunun bir bilim dalı olduğu fark edilememiştir.

Kaynak:

1. HAVACILIK TARİHİNDE TÜRKLER 1 Y.KANSU, S ŞENSÖZ, Y.ÖZTUNA 1971 ANKARA
2. http://www.hho.edu.tr/muze/turkhavaciligi.htm
3. MSc. Mehmet KEÇECİ (Aerodinamiğin 1. ve 2. kurucusu olduğu iddiasını öne sürenlerden biri)